Partnerblog
Een vertrouwelijk document dat wordt doorgestuurd, een beledigende post over een collega of een vermoeden van misbruik van de bedrijfsmailbox: digitaal gedrag kan werkgevers voor lastige beslissingen plaatsen. Duidelijke afspraken kunnen helpen om incidenten te voorkomen, maar geven geen vrijgeleide om werknemers te controleren. Voor bedrijfsjuristen vormen preventie, onderzoek en bewijsvoering dan ook één samenhangend vraagstuk.
Preventie: een bruikbaar beleid voor het misloopt
Werkgevers kunnen regels opleggen voor het gebruik van professionele digitale tools en sociale media. Het gezagsrecht van de werkgever en de loyaliteitsplicht van de werknemer bieden daarvoor een basis. Daartegenover staan de privacy en de vrijheid van meningsuiting van de werknemer. Een werkbaar beleid beschermt de onderneming zonder deze rechten van werknemers uit te hollen. Een legitiem doel, proportionaliteit en transparantie staan daarbij centraal.
Dat begint met concrete afspraken. Mag een werknemer zijn professionele mailbox voor privéberichten gebruiken, en zo ja, binnen welke grenzen? Welke websites of inhoud zijn verboden? Welke informatie is vertrouwelijk en mag dus niet worden gedeeld? Hoe duidelijker de antwoorden, hoe minder ruimte er achteraf is voor discussie over wat al dan niet was toegestaan.
Die afspraken kunnen worden opgenomen in het arbeidsreglement, een bedrijfs-cao of, bij voorkeur, een policy. De geschikte vorm hangt onder meer af van de omvang van de onderneming en het sociaal klimaat. Zijn er overlegorganen aanwezig binnen de onderneming, dan moeten ook de werknemersvertegenwoordigers vooraf worden geïnformeerd. Eventuele sancties moeten, zoals steeds, uitdrukkelijk in het arbeidsreglement worden vermeld.
Sociale media vragen om eigen afspraken
Een beleid inzake het gebruik van professionele digitale tools volstaat niet noodzakelijk om ook het gebruik van sociale media te regelen. Daar lopen professionele en persoonlijke communicatie immers gemakkelijk door elkaar. Specifieke regels over het gebruik van sociale media kunnen betrekking hebben op wat de onderneming als problematisch beschouwt, bijvoorbeeld de publicatie van vertrouwelijke informatie, het beledigen van collega’s of de onderneming, of het verspreiden van discriminerende en racistische uitlatingen. Verlies daarbij uiteraard de vrijheid van meningsuiting van werknemers niet uit het oog.
Werknemers moeten beseffen dat hun berichten een ruimer publiek kunnen bereiken dan bedoeld en dat elke gebruiker verantwoordelijk is voor zijn eigen privacy-instellingen. In het beleid kan ook worden opgenomen dat discriminatoire, racistische, beledigende uitlatingen of uitspraken die onverenigbaar zijn met de waarden van de onderneming tot sancties kunnen leiden. Voor de bedrijfsjurist komt het erop aan de bescherming van de reputatie en de belangen van de werkgever te verzoenen met de rechten van werknemers. Een beleid moet houvast bieden, maar mag uiteraard geen onbegrensd zeggenschap over het online leven van werknemers suggereren. Tot slot dient het beleid, om doeltreffend te zijn, ook duidelijk te bepalen op welke werknemers, op welke sociale media en in welke omstandigheden het van toepassing is.
Onderzoek: een vermoeden is geen vrijbrief om te zoeken
Ook met een robuust preventief beleid blijft controle aan voorwaarden onderworpen. Zodra persoonsgegevens worden verwerkt, moet de werkgever de GDPR-regelgeving naleven. Primordiaal is dat werkgevers een legitieme doelstelling nastreven gebaseerd op een passende rechtsgrond. Werknemers moeten vooraf weten dat controle mogelijk is, waarvoor die kan dienen en hoe ze wordt uitgevoerd. Voor de controle van elektronische communicatie gelden bovendien de specifieke waarborgen van cao nr. 81 inzake informatie, finaliteit en proportionaliteit.
De omvang van het onderzoek moet aansluiten bij de aanleiding. Een vermoeden van een welbepaald misbruik rechtvaardigt uiteraard niet dat de volledige mailbox van een werknemer wordt uitgekamd. Een afgebakende periode en trefwoorden die verband houden met de vermoede feiten maken een gerichte zoekopdracht mogelijk. E-mails die duidelijk als privé zijn aangeduid, moeten buiten beschouwing blijven.
Dezelfde terughoudendheid geldt voor sociale media van werknemers. Dat een profiel openbaar toegankelijk is, betekent niet dat de werkgever de inhoud zonder meer mag verzamelen en gebruiken. Werknemersprofielen stelselmatig volgen zonder bijzondere reden kan ook niet. Ook daar zijn een concrete aanleiding en een proportionele aanpak nodig.
Vergeet de regels over private opsporing niet
Bij een intern onderzoek is niet alleen de toepasselijke GDPR-wetgeving relevant. Een onderzoek dat feiten moet vaststellen die een werknemer worden verweten, kan al snel onder de wet private opsporing van 18 mei 2024 vallen. Dat kan onder meer het geval zijn wanneer e-mails of sociale media worden onderzocht met het oog op het opleggen van bepaalde sancties, en in het bijzonder een ontslag om dringende reden.
De analyse of een intern onderzoek al dan niet onder wet private opsporing valt, moet uiteraard voor de effectieve controle gebeuren. Als deze wet van toepassing is, gelden er specifieke vereisten met betrekking tot de organisatie en documentatie van het onderzoek, de informatieverwerking, de rechten van de betrokkene, en de vraag welke interne of externe actoren binnen de onderneming onderzoekshandelingen mogen verrichten. Een schending van de vereisten van de wet private opsporing kan bijzonder verstrekkende gevolgen hebben voor de bruikbaarheid van het bewijs. Aangezien sommige bepalingen van de wet private opsporing zijn voorgeschreven op straffe van nietigheid, zullen de bewijzen die de werkgever heeft verzameld in een latere juridische procedure niet kunnen worden gebruikt om de aan de werknemer verweten feiten aan te tonen. Rechtbanken beschikken op dit punt niet over enig beoordelingsvermogen.
Van vaststelling naar beslissing
Na het onderzoek volgt een afzonderlijke afweging: rechtvaardigen de vastgestelde feiten een schriftelijke verwittiging, een gewoon ontslag of een ontslag om dringende reden? Daarbij moeten de regels en termijnen voor de gekozen maatregel worden nageleefd (de dubbele driedagentermijn voor de dringende reden en een termijn van één werkdag voor de schriftelijke verwittiging). De werkgever draagt bovendien de bewijslast van de feiten waarop hij zijn beslissing steunt. Precieze, betrouwbare en in principe rechtmatig verkregen bewijselementen zijn dus essentieel.
Voor werkgevers ligt de belangrijkste opdracht daarom voor de sanctie. Gedragsregels moeten duidelijk zijn en controles juridisch correct worden uitgevoerd. Een belastend feit vinden is één zaak, het bij betwisting ook kunnen gebruiken, is een andere.
